मित्रांनो, शेतीमध्ये आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर आता मोठ्या प्रमाणावर होत आहे. पिकांवर औषधांची फवारणी करण्यासाठी शेतकऱ्यांना मजूर, पंप आणि मोठ्या प्रमाणात वेळ खर्च करावा लागतो. अशा परिस्थितीत शेतीमध्ये ड्रोनचा वापर हा एक चांगला पर्याय ठरत आहे. याच पार्श्वभूमीवर केंद्र सरकारने महिला स्वयं-सहायता गटांसाठी ‘नमो ड्रोन दीदी’ योजना सुरू केली आहे.
या योजनेअंतर्गत निवड झालेल्या महिला बचत गटांना ड्रोन खरेदीसाठी 80 टक्क्यांपर्यंत आर्थिक मदत मिळू शकते. ही मदत कमाल 8 लाख रुपयांपर्यंत आहे. त्यामुळे ग्रामीण भागातील महिला बचत गटांसाठी ड्रोनच्या माध्यमातून नवीन व्यवसायाची संधी निर्माण झाली आहे.
नमो ड्रोन दीदी योजना काय आहे?
‘नमो ड्रोन दीदी’ ही केंद्र सरकारची Central Sector Scheme आहे. या योजनेचा मुख्य उद्देश निवडक महिला स्वयं-सहायता गटांना कृषी कामांसाठी ड्रोन उपलब्ध करून देणे हा आहे.
महिला बचत गट हे ड्रोन स्वतःच्या वापरासाठीच नव्हे, तर परिसरातील शेतकऱ्यांना भाडेतत्त्वावर सेवा देण्यासाठी वापरू शकतात. विशेषतः द्रवरूप खते आणि कीटकनाशकांची फवारणी करण्यासाठी या ड्रोनचा वापर केला जाऊ शकतो. त्यामुळे शेतकऱ्यांचा वेळ आणि मजुरीचा खर्च कमी होण्यास मदत होऊ शकते.
80 टक्के सबसिडी म्हणजे किती?
मित्रांनो, या योजनेतील सर्वात महत्त्वाची बाब म्हणजे ड्रोन पॅकेजच्या किमतीच्या 80 टक्क्यांपर्यंत केंद्रीय आर्थिक सहाय्य मिळते. मात्र या मदतीची कमाल मर्यादा 8 लाख रुपये आहे.
उदाहरण समजून घेऊया. एखाद्या पात्र ड्रोन पॅकेजची किंमत 10 लाख रुपये असल्यास त्याच्या 80 टक्के रकमेप्रमाणे 8 लाख रुपयांपर्यंत मदत मिळू शकते. उर्वरित रक्कम बचत गटाला उभारावी लागते.
यामुळे सोशल मीडियावर दिसणाऱ्या “फक्त 10 हजार रुपये भरून ड्रोन मिळवा” अशा दाव्यांकडे थोडे सावधपणे पाहणे गरजेचे आहे. अधिकृत योजनेत प्रत्येक लाभार्थ्याला फक्त 10 हजार रुपये भरून ड्रोन मिळेल, असा सार्वत्रिक नियम दिलेला नाही. प्रत्यक्ष लाभ हा ड्रोनची किंमत, पात्रता आणि संबंधित अंमलबजावणी प्रक्रियेवर अवलंबून असतो.
उर्वरित 20 टक्के रक्कम कशी भरायची?
80 टक्के आर्थिक मदत मिळाल्यानंतर उर्वरित रक्कम बचत गटाला उभारावी लागते. मात्र ही रक्कम एकदम स्वतःच्या पैशातून उभी करणे आवश्यक असेलच असे नाही.
योजनेच्या मार्गदर्शक माहितीनुसार महिला SHG किंवा Cluster Level Federation (CLF) उर्वरित रकमेकरिता Agriculture Infrastructure Fund म्हणजेच AIF अंतर्गत कर्जाचा पर्याय वापरू शकतात. या कर्जावर 3 टक्के व्याज सवलतीची तरतूद आहे.
त्यामुळे पात्र बचत गटांसाठी ड्रोन खरेदीचा आर्थिक भार काही प्रमाणात कमी होऊ शकतो.
ड्रोनमधून बचत गटाला कमाई कशी होणार?
नमो ड्रोन दीदी योजनेचा एक महत्त्वाचा उद्देश म्हणजे ग्रामीण महिलांसाठी उत्पन्नाचा नवीन स्रोत तयार करणे. ड्रोन मिळाल्यानंतर बचत गट परिसरातील शेतकऱ्यांना फवारणीची सेवा देऊ शकतो.
समजा एखाद्या गावात अनेक शेतकऱ्यांना सोयाबीन, कापूस, ऊस किंवा इतर पिकांवर फवारणी करायची आहे. प्रत्येक शेतकऱ्याने स्वतंत्रपणे पंप, मजूर आणि इतर साधनांची व्यवस्था करण्याऐवजी महिला बचत गटाकडून Drone Spraying Service घेतली जाऊ शकते.
अशा पद्धतीने प्रत्येक फवारणीसाठी सेवा शुल्क मिळू शकते. गावातील आणि आसपासच्या परिसरातील मागणी वाढल्यास बचत गटासाठी हा एक छोटा व्यवसाय उभा राहू शकतो.
ड्रोन चालवण्यासाठी प्रशिक्षण मिळते
ड्रोन खरेदी करून देणे एवढ्यावरच योजना थांबत नाही. ड्रोनचा योग्य आणि सुरक्षित वापर करता यावा यासाठी प्रशिक्षणाचीही तरतूद आहे.
अधिकृत माहितीनुसार एका सदस्याला 15 दिवसांचे Drone Pilot Training दिले जाते. दुसऱ्या सदस्याला किंवा कुटुंबातील सदस्याला 5 दिवसांचे Drone Assistant Training दिले जाते. यामध्ये ड्रोन ऑपरेशन, शेतीतील वापर तसेच देखभाल आणि तांत्रिक बाबींचे प्रशिक्षण दिले जाते.
कोणाला मिळू शकतो लाभ?
मित्रांनो, ही योजना प्रत्येक व्यक्तीला स्वतंत्रपणे ड्रोन खरेदी करण्यासाठी मिळणारी सामान्य सबसिडी योजना नाही. मुख्यतः निवड झालेल्या महिला स्वयं-सहायता गटांसाठी ही योजना आहे.
सरकारने या योजनेअंतर्गत 15,000 महिला SHGs पर्यंत ड्रोन उपलब्ध करून देण्याचे उद्दिष्ट ठेवले आहे. योजनेसाठी 2023-24 ते 2025-26 या कालावधीसाठी ₹1,261 कोटींची तरतूद करण्यात आली होती.
फेब्रुवारी 2026 मध्ये केंद्र सरकारने दिलेल्या माहितीनुसार महाराष्ट्रात Lead Fertilizer Companies मार्फत 60 ड्रोन वितरित झाल्याची नोंद होती.
अर्ज करण्यापूर्वी ही माहिती तपासा
नमो ड्रोन दीदी योजनेचा लाभ घेण्याची इच्छा असलेल्या महिला बचत गटांनी स्थानिक पातळीवर अधिकृत माहिती घेणे महत्त्वाचे आहे. कृषी विभाग, ग्रामीण विकास यंत्रणा, DAY-NRLM/उमेद अभियानाशी संबंधित अधिकारी किंवा संबंधित अधिकृत यंत्रणेकडून पात्रता आणि निवड प्रक्रियेची माहिती घ्यावी.
तसेच कोणीतरी “आधी 10 हजार रुपये भरा, लगेच नमो ड्रोन मिळेल” असे सांगत असेल तर पैसे देण्यापूर्वी त्याची अधिकृतता तपासा. योजनेचा लाभ, सबसिडीची रक्कम आणि उर्वरित खर्च याबाबत अधिकृत कागदपत्रांवरच विश्वास ठेवणे सुरक्षित आहे.
महिला बचत गटासाठी ही योजना केवळ शेतीतील आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर करण्याची संधी नसून गावातील शेतकऱ्यांना फवारणीची सेवा देऊन उत्पन्नाचा नवीन मार्ग तयार करण्याची संधीही ठरू शकते. योग्य प्रशिक्षण, नियोजन आणि परिसरातील शेतकऱ्यांची मागणी लक्षात घेऊन ड्रोन सेवा सुरू केल्यास बचत गटाला त्याचा व्यवसायिक फायदा मिळू शकतो.
