मोबाईलवरून पाहा तुमच्या गावाचा विकास निधी कोणत्या योजनेसाठी खर्च झाला, सर्व माहिती एका ठिकाणी

नमस्कार मित्रांनो! आपल्या देशाचा खरा आत्मा आपल्या गावांमध्ये वसलेला आहे आणि गावांचा विकास म्हणजेच देशाचा विकास. पण अनेकदा आपल्याला आपल्याच गावाच्या विकासासाठी नेमका किती निधी येतो, तो कुठे खर्च होतो आणि कामाचा Payment Status काय आहे, याची नेमकी माहिती नसते. आपल्या ग्रामपंचायतीला सरकारकडून कोट्यवधी रुपये मिळतात, पण त्याचा हिशोब मात्र सर्वसामान्यांपर्यंत पोहोचत नाही. यामुळे अनेकदा भ्रष्टाचाराला वाव मिळतो आणि गावाचा अपेक्षित विकास खुंटतो.

तुमच्या मनातही असे प्रश्न आले असतील, तर काळजी करू नका! केंद्र सरकारने आता प्रत्येक नागरिकाला आपल्या गावाच्या विकासाच्या पैशांचा हिशोब घरबसल्या पाहण्याची सोय उपलब्ध करून दिली आहे. ई-ग्रामस्वराज (eGramSwaraj) नावाच्या एका खास portal आणि मोबाईल App द्वारे तुम्ही तुमच्या ग्रामपंचायतीचा संपूर्ण आर्थिक व्यवहार तपासू शकता. या लेखात आपण याच eGramSwaraj पोर्टलचा वापर कसा करायचा, तुमचा विकास निधी कसा शोधायचा आणि तुमच्या गावाचा आर्थिक Financial Progress Report कसा पाहायचा, याबद्दल सविस्तर माहिती घेणार आहोत.

सरकारचा पारदर्शक उपक्रम: e-GramSwaraj पोर्टल म्हणजे काय?

मित्रांनो, 15व्या वित्त आयोगांतर्गत (15th Finance Commission) केंद्र सरकार प्रत्येक ग्रामपंचायतीला त्यांच्या लोकसंख्येनुसार आणि इतर निकषांनुसार मोठा निधी देते. हा निधी गावातील मूलभूत सुविधा पुरवण्यासाठी आणि विकास कामे करण्यासाठी असतो. या निधीमध्ये पारदर्शकता आणण्यासाठी आणि नागरिकांना सहभागी करून घेण्यासाठी पंचायत राज मंत्रालयाने eGramSwaraj हे digital platform सुरू केले आहे. यावर गावातील प्रत्येक आर्थिक व्यवहाराची नोंद ठेवली जाते, जी कोणीही, कधीही आणि कोठूनही पाहू शकतो. यामुळे गावपातळीवरील प्रशासनात अधिक पारदर्शकता येते आणि भ्रष्टाचार रोखण्यास मदत होते.

ग्रामपंचायत निधीचे प्रकार: ‘टाईड’ की ‘अनटाईड’?

ग्रामपंचायतीला मिळणारा निधी मुख्यत्वे दोन भागांमध्ये विभागलेला असतो, हे जाणून घेणे महत्त्वाचे आहे:

टाईड फंड (Tied Fund – 50%): या निधीचा वापर विशिष्ट कामांसाठीच करणे बंधनकारक आहे. म्हणजेच, हा निधी इतर कोणत्याही कामासाठी वापरता येत नाही. यात प्रामुख्याने स्वच्छ भारत अभियान, जलजीवन मिशन अंतर्गत पिण्याच्या पाण्याची सोय, सांडपाणी व्यवस्थापन आणि हागणदारीमुक्त गाव (ODF) राखण्यासंबंधीची कामे येतात. या कामांवरील खर्च तपासायला तुम्हाला विशेष लक्ष द्यावे लागेल. हा निधी थेट केंद्र सरकारच्या मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार खर्च केला जातो.
अनटाईड फंड (Untied Fund – 50%): हा निधी ग्रामपंचायत त्यांच्या स्थानिक गरजेनुसार खर्च करू शकते. या निधीचा वापर गावातील अंतर्गत रस्ते, गटारी बांधणे, पथदिवे (Street Lights) लावणे, अंगणवाडी किंवा स्मशानभूमीची दुरुस्ती करणे, शाळांमध्ये आवश्यक सुविधा पुरवणे, अशी अनेक कामे करण्यासाठी होतो. हा निधी ग्रामसभेच्या संमतीनेच खर्च केला जातो, त्यामुळे ग्रामस्थांची भूमिका इथे खूप महत्त्वाची ठरते.

तुमच्या गावाचा ‘फायनान्शियल प्रोग्रेस रिपोर्ट’ कसा पाहाल?

चला तर मग, आता पाहूया की eGramSwaraj ॲप किंवा पोर्टलवर तुम्ही तुमच्या गावाच्या पैशांचा हिशोब कसा तपासू शकता. ही प्रक्रिया अगदी सोपी आहे आणि तुम्ही घरबसल्या काही मिनिटांत ही माहिती मिळवू शकता:

ॲप डाऊनलोड करा: सर्वात आधी तुमच्या स्मार्टफोनमध्ये Google Play Store वरून ‘eGramSwaraj App’ download करा. जर तुम्ही कॉम्प्युटर वापरत असाल, तर तुम्ही थेट eGramSwaraj portal (egramswaraj.gov.in) वर देखील ही माहिती पाहू शकता.
राज्य आणि गाव निवडा: ॲप उघडल्यावर किंवा पोर्टलवर गेल्यावर तुम्हाला तुमचे राज्य (उदा. महाराष्ट्र), तुमचा जिल्हा, तुमची पंचायत समिती आणि तुमची ग्रामपंचायत निवडायची आहे. ही माहिती योग्यरित्या निवडल्याची खात्री करा.
आर्थिक वर्ष निवडा: तुम्हाला ज्या आर्थिक वर्षाचा (Financial Year) डेटा पाहायचा आहे, ते वर्ष निवडा. उदा. 2023-24 किंवा 2024-25. एका क्लिकवर तुम्हाला त्या वर्षाचा संपूर्ण अहवाल मिळेल.
‘Approved Activities’ पहा: या विभागात तुम्हाला त्या वर्षात ग्रामपंचायतीने मंजूर केलेली सर्व कामे आणि त्या कामांसाठी राखीव असलेला निधी दिसेल. कोणत्या कामासाठी किती पैसे मंजूर झाले आहेत, याची इथे माहिती मिळते. यामुळे तुम्हाला गावातील नियोजित कामांची कल्पना येते.
‘Financial Progress’ तपासणे: हा सर्वात महत्त्वाचा भाग आहे. इथे तुम्हाला प्रत्यक्षात किती पैसे खर्च झाले, कोणत्या कामावर खर्च झाले आणि कोणाच्या नावावर (Vendor Payment) चेक निघाला, याची सविस्तर माहिती मिळते. प्रत्येक व्यवहार, त्याची तारीख आणि रक्कम इथे स्पष्ट दिसते. तुम्ही प्रत्येक पेमेंटचा तपशील तपासू शकता.

या माहितीच्या आधारे तुम्ही गावातील कामांची सत्यता पडताळू शकता. जर ॲपवर एखादे काम पूर्ण झाल्याचे दिसत असेल, पण प्रत्यक्षात ते गावात झाले नसेल, तर तुम्हाला लगेच संशय यायला हवा आणि त्याची चौकशी करायला हवी.

जागरूक नागरिक व्हा: तुमचा अधिकार आणि जबाबदारी

मित्रांनो, गावाचा विकास ही केवळ ग्रामपंचायतीची जबाबदारी नाही, ती आपलीही आहे. एक जागरूक नागरिक म्हणून तुम्हाला काही अधिकार आहेत आणि काही जबाबदाऱ्याही आहेत:

ग्रामसभेत सहभाग: ग्रामपंचायतीमध्ये होणारी सर्व कामे ग्रामसभेत मंजूर होणे बंधनकारक आहे. सरपंच किंवा ग्रामसेवक स्वतःच्या अधिकारात निधी खर्च करू शकत नाहीत. त्यामुळे ग्रामसभेला उपस्थित रहा, गावाच्या विकासाच्या योजनांवर चर्चा करा आणि प्रश्न विचारा. तुमचा सहभाग गावासाठी महत्त्वाचा आहे.
माहिती अधिकाराचा वापर (RTI): जर तुम्हाला eGramSwaraj पोर्टलवर उपलब्ध माहिती व्यतिरिक्त अधिक तपशील हवा असेल, तर तुम्ही माहिती अधिकाराखाली (Right to Information) कामांच्या बिलांच्या प्रती, कामाचे मोजमाप पुस्तक (Measurement Book) किंवा इतर संबंधित कागदपत्रे मागू शकता. हा तुमचा कायदेशीर अधिकार आहे आणि त्याचा वापर करणे आवश्यक आहे.
तक्रार प्रक्रिया: जर तुम्हाला निधीचा गैरवापर किंवा भ्रष्टाचार आढळल्यास, तुम्ही त्याची तक्रार करू शकता. सर्वात आधी गट विकास अधिकारी (BDO) यांच्याकडे लेखी तक्रार करा. जर तिथे दाद मिळाली नाही, तर जिल्हाधिकारी (Collector) किंवा थेट विभागीय आयुक्त यांच्याकडेही तक्रार करता येते. तुमच्या तक्रारीला योग्य पुरावे जोडणे महत्त्वाचे आहे.

Digital India च्या या युगात प्रत्येक माहिती आता आपल्या बोटांच्या टोकावर आहे. या सुविधांचा वापर करून तुम्ही तुमच्या गावाच्या विकासात सक्रिय योगदान देऊ शकता. आजच eGramSwaraj ॲप तपासा आणि आपल्या गावाच्या विकासावर लक्ष ठेवा. तुमच्या जागरूकतेमुळेच गावातील पारदर्शकता वाढेल आणि खरा विकास साधला जाईल! चला, आपल्या गावाच्या उज्वल भविष्यासाठी एकत्र येऊया!